Sentetik Koyun Irkları

Dünyada hayvansal üretim faaliyetleri arasında koyun yetiştiriciliği önemli bir yer tutar. Çeşitli ülkelerde, başka amaçlar için kullanılmayan mera ve otlaklar koyun yetiştiriciliği yolu ile uygun şekilde değerlendirilebilmektedir. Koyunlar böyle alanlardaki
doğal vejetasyonu, insanların beslenmesi için gerekli et ve süt gibi besin ürünlerine dönüştürür. Koyunlar ayrıca insanların yaşamaları için gerekli giyim eşyalarının yapımında kullanılan yapağı ve deri gibi ürünleri de üretir.

İstatistik verilere göre dünyada 1.2 milyar adet koyun bulunmaktadır. Dünyadaki en çok koyun yetiştirilen ülkeler ve bu ülkelerdeki mevcut koyun sayıları aşağıdaki gibidir:

Kaynak : FAO,GLİPHA

Dünyadaki mevcut koyunlardan yılda 6.1 milyon ton et, 8.6 milyon ton süt üretilmektedir.Bu üretim miktarı dünya toplam et ve süt üretiminin sırasıyla %4 ve %2 sini oluşturur. Koyunculuktan elde edilen canlı koyun, koyun ve kuzu eti, yapağı, deri gibi ürünler bazı ülkelerin önemli ihraç ürünleri arasında yer alır. Örneğin, Yeni Zelanda’dan ihraç edilen kuzu eti, Avustralya’dan ihraç edilen merinos yapağı ,Afganistan’dan ihraç edilen astragan kürkler bu ülkelerin ekonomilerinin önemli gelirini oluşturur.

1.2. KOYUNUN EVCİLLEŞTİRİLMESİ VE KÖKENİ

Koyun ilk evciltilen çiftlik hayvanlarından birisidir. Mevcut bilgilere göre koyun Yakın Doğuda ve özellikle Akdeniz ‘in kuzey doğusundaki bölgede evcilleştirilmiştir. Arkeolojik bilgiler, evcil koyunun bundan 10 750 yıl önce Kuzey Irak’ta, 9000 yıl önce Anadoluda ve 7000 yıl önce de Mısır’da mevcut olduğu gösterilmektedir.

Dünya’da var olan evcil koyun ırklarının büyük çoğunluğunun Ovis mussimon(Muflon koyunu), Ovis orientalis vignei(Urial koyunu ) ve Ovis ammon(Argali koyunu) isimli yabani koyunlardan kök aldıkları kabul edilmektedir.

Bu yabani koyun ırklarının evcilleştirilmesinden sonra bazı evcil koyun ırkları elde edilen edilmiş,bunlar sonrada insan eliyle melezlemelere tabi tutularak başka koyun ırkları elde edilmiştir. Bu nedenle , bu gün dünyada var olan evcil koyun ırklarının hangisinin hangi yabani koyundan kök aldığını söylemek çoğunlukla mümkün değildir.

Koyun, Omurgalılar (Vertebrata) grubunun, Memeliler(Mammallia) sınıfına bağlı Tırnaklılar (Ungulata) takımının, Bovidae familyasına dahil olan ovis cinsine bağlı bir türdür. Evcil koyunun tür adı Ovis Aries’dir.

2.SENTETİK KOYUN IRKLARI

2.1 .TÜRKİYEDEKİ SENTETİK KOYUN IRKLARI

¢ Türkiye’de yetiştirilen sentetik koyun ırkları yüksek verimli kültür koyunları(Baba Hat) ve yerli koyun ırklarımız(Ana Hat) ile melezlemeleri sonucu elde edilmiştir. Burada amaç kültür ırkının verimliliğinden yararlanıp eldeki sürülerimizin verimini artırıp, yerli ırklarımızın çevre şartlarına karşı direncini kullanmaktır. Sonuç olarak melezleme ile oluşturulan yeni ırk çevre şartlarına dayanıklı ve yüksek verimli bir ırk olabilir.Ayrıca bunlara ek olarak yerli ırklarımızın birbirleri arasında halk elinde melezlenerek yeni sentetik ırklarda oluşmuştur.

¢ Melezleme çalışmaları ile elde edilen yeni ırkların ;

— Heterosiz (Melez azmanlığı)

— Üstün verimli ve bu özelliğini yavrularına aktarabilen bir ırk amaçlanır.

Ramlıç Eskişehir Çifteler devlet yetiştirilme çiftliğinde oluşturulmuş melez bir ırktır.Ramlıç Rambouillet X Dağlıç melezidir.Burada Rambouilet baba hattı oluşturmaktadır. Dağlıç ise ana hattı oluşturmaktadır Ramlıçlar oluşturulurken kullanılan Dağlıç anaçların kuyrukları kesilmiştir.Bunun nedeni ince kuyruklu Rambouillet koçların kalın kuyruklu Dağlıç koyunları aşamamasıdır. Oluşturulan bu yeni ırk çevre şartlarına dayanıklı, yerli ırklarımıza göre et ve yapağı verimi açısından yüksek verimli bir ırktır.Ramlıçlarda baş, bacak ve vücut beyaz renklidir. Erkekleri boynuzludur.Yapağıları incedir. Kirli yapağı verimi 3-3.5 kg gelmektedir.

¢ Verim Özellikleri

— Canlı Ağırlık: 55-90

— Laktasyon süt Verimi: 60 lt

— Laktasyon Süresi: 150 gün

— Bir batında kuzu sayısı:1.2

— Kuzu doğum ağırlığı: 4-4.5 kg

— Kirli yapağı: 2.5- 3 kg

— Yapağı Kalitesi:60-64 S

— Sütten Kesim Ağırlığı :30 kg

Ille de France X Tahirova melezidir. Bu ırk genellikle Batı Anadolu bölümünde et ve yapağı açısından geliştirilmiştir.Et kalitesi yüksek(Kıvırcık) hızlı gelişme özelliği olan (Ost Friz) vede yapağı açısından(İlle de France) kaliteli bir ırk oluşturulmuştur.Erkek ve dişileri boynuzsuz ve beyaz yapağılıdır.

Verim Özellikleri ;

— Canlı ağırlık : 60-70 kg (80-100 kg erkekler)

— Laktasyon periyodu : 120 gün

— Laktasyon süt verimi : 150 kg

— Bir doğuma düşen ort. kuzu sayısı : 1.3-1.5

— Yapağı verimi : 4-5 kg

— Yapağı kalitesi : 56 S

— Günlük canlı ağırlık artışı : 350-400 g

3-BAFRA :

Bafra koyunu yüksek döl ve süt verimine sahip olup et kalitesi oldukça iyidir. Vücutları beyaz yapağı ile örtülüdür. Ağız, göz etrafı ve kulaklarda siyahlıklara rastlanır. Baş, karın altı ve bacaklar genellikle çıplaktır. Kuyruk, dip kısmında az yağlı ince ve uzundur. Koçlar boynuzlu, koyunlar boynuzsuzdur

¢ Kirli gömlek ağırlığı : 2,2 Kg.dır.

¢ Canlı ağırlık (koyunlar) : 60 Kg.

¢ Canlı ağırlık (koçlar) : 70 Kg.

¢ Laktasyon süt verimi : 40-45 Kg

¢ Döl verimi : % 178

4-PIRLAK:

Dağlıç X kıvırcık melezlemesi ile ortaya çıkmıştır.Renk beyazdırGöz,ağız etrafında ve kulak uçlarında siyah lekelere rastlanır.Kötü çevre şartları ve hastalıklara dayanıklıdır.Eti lezzetlidir.

¢ Canlı ağırlık: 40-45 Kg

¢ Süt verimi : 70-80 Lt

¢ Laktasyon süresi:120 gün

¢ Bir batımda kuzu verimi: 1.2-1.5

¢ Kuzu doğum ağırlığı: 3.5-4 Kg

¢ Yapağı verimi:2-2.5 Kg

¢ Canlı ağırlık artışı :150g/gün

5-AMASYA HERİĞİ:

Akkaraman ve Morkaraman koyunlarının, Karayakakoçlarıyla melezlenmesiyle elde edilmiş yarım yağlı kuyruklu ve kaba yapağılı bir koyun tipidir.Dış yapı özellikleri Yapağısı genel olarak beyazdır, kahverengi-siyah olanlara da rastlanır. Genel olarak erkekler boynuzlu dişiler boynuzsuzdur.Düşük rakımlı tepelik alanlar ile düz arazilerde yetiştirilir. Sıcağa karşı duyarlı olup, yağışlı ve nemli hava şartlarına uyum sağlamıştır

¢ Canlı ağırlık: Erkek: 60 kg ; Dişi: 47 kg

¢ Bir batında kuzu sayısı: 1.1

¢ Kuzu doğum ağırlığı: Erkek: 3.5 kg ; Dişi: 3.3 kg

¢ Yapağı verimi: 1.8 - 3.5 Kg

6-TAHİROVA:

Ost Friz X Kıvırcık melezidir. Ost frizin sütçülük özelliğini kullanıp kıvırcık ırkının ise çevre uyumunu kullanmayı amaçlar.Ost friz genotipinin %75 civarında olduğu sanılmaktadır.Tahirovalar da yüz bacaklar ve vücut beyaz ve ince yapağılıdır. Tahirovalar genel sütçülük özelliği gösterirler.Bacaklar yüksek, bacak yüz ve karın altında yapağı bulunmaz. Dişiler boynuzsuzdur. Erkekler ise genellikle boynuzsuz fakat bazen boynuzlu variyeteleri mevcuttur.

— Canlı ağırlık : 55-65 kg

— Laktasyon süresi : 180-210 gün.

— Laktasyon süt verimi : 350-400 kg

— Döl verimi : % 160-180

— Kirli yapağı verimi : 2,5-3 kg

7-SÖNMEZ:

Batı Anadolu da yetiştirilen sütçü bir koyun ırkıdır.Tahirova X Sakız melezidir.Beyaz yapağılı bir ırktır.Sürü yetiştiriciliğine uygundur.Erkekler boynuzlu dişiler boynuzsuzdur.

— Ortalama kuzu doğum ağırlığı: 3.5-4 kg

— Sütten kesim ağırlığı: 17-18 kg

— Canlı ağırlık : 60-65 kg (90-100 kg erkekler)

— Laktasyon periyodu : 180-210 gün

— Laktasyon süt verimi: 300-350 kg

— Bir doğuma düşen ortalama kuzu sayısı : 1.64

— İkizlik oranı : 70 %

— Yapağı verimi : 2-3 kg

8-ASAF:

Ost Friz X İvesi melezlemesi sonucu oluşturulmuştur. Sütçü bir ırktır. Batı ve İç Anadolu’da yetiştirilmektedir. Yapağı rengi beyazdır. Etçilik kabiliyeti iyi gelişmiştir.

— Kuzu doğum ağırlığı : 4-5 kg

— Canlı ağırlık : 60-70 kg (80-100 kg erkekler)

— Laktasyon periyodu : 180-200 gün

— Laktasyon süt verimi : 200-250 kg

— İkiz doğum oranı : 25 %

— Yapağı verimi : 4-5 kg

— Yapağı kalitesi : 48-50 S

9-ACIPAYAM:

Asaf, İvesi ve Dağlıç melezlemesi sonucu oluşturulmuştur.Göller bölgesinde yoğun olarak yetiştirilmektedir.Yapağı ve vücüt genellikle beyazdır.Başta siyah benekler bulunabilir

— Canlı ağırlık : 60-65 kg (80-100 kg erkekler)

— Laktasyon periyodu : 150-180 gün

— Laktasyon süt verimi : 200-250 kg

— Bir doğuma düşen ort. kuzu sayısı : 1.23-1.30

— Yapağı verimi : 2-3 kg

— Yapağı kalitesi : 48-50 S

10-TÜRK GELDİ:

Genellikle ege bölgesinde yetiştirilen sütçü bir ırktır.Tahirova X Kıvırcık melezlemesi sonucu oluşturulmuştur.Yüksek süt verimi göstermektedir.Yıl boyu kızgınlık gösterdiğinden yılda 2 doğuma elverişlidir.Vücut tamamen beyaz yapağı ile örtülüdür

— Kuzu doğum ağırlığı : 4-5 kg

— Canlı ağırlık : 50-55 kg (70-90 kg erkekler)

— Laktasyon periyodu : 140-180 gün

— Laktasyon süt verimi : 75-150 kg

— Bir doğuma düşen ort. kuzu sayısı : 1.51

— İkizlik oranı : 45 %

11-KARACABEY MERİNOSU:

1935 yılında Bursa Karacabey harasına getirilen Alman Et merinosları ile melezlemeye başlanmıştır.Alman et merinosu X Kıvırcık melezlemesidir.Burada çevirme melezlemesi yapılmıştır. 5’ci geri melezlemeden sonra tip sabitlenmiş ve de Karacabey Merinosu elde edilmiştir. %95 Alman Et Merinosu %5 Kıvırcık melezidir Karacabey merinosunda vücut, baş ve ayaklar beyazdır.Koçları boynuzlu dişileri boynuzsuzdur.Yapağı ince ve bir örnektir.Kuyruk ince ve uzundur.

— Canlı Ağırlık: 60-90

— Laktasyon süt Verimi: 70-80 lt

— Laktasyon Süresi: 140 gün

— Bir batında kuzu sayısı:1.5

— Kuzu doğum ağırlığı: 4.5- 5 kg

— Kirli yapağı: 3.9-4.5 kg

12-ORTA ANADOLU MERİNOSU: 1952’de Konya Harasında oluşturulmuştur.Alman et Merinosları X Akkaraman melezlemesi sonucunda oluşturulmuştur.Doğan melez kuzular kendi aralarında seleksiyona tabii tutulmuş ve tip sabitlemesi ile Orta Anadolu Merinosu elde edilmiştir.%80 Alman Et Merinosu ve %20 Akkaraman genotipine sahiptir. Koç ve koyunlarında boynuzsuzluk görülür.Vücüt genellikle beyaz renktedir.Kuyruk ince,yağsız ve uzundur.Yüzün yan kısımları ve bacakların iç kısımları yapağı ile örtülü değildir.Akkaraman ırkına göre daha iridir.

¢ Canlı Ağırlık: 55-70

¢ Laktasyon süt Verimi: 60 lt

¢ Laktasyon Süresi: 150 gün

¢ Bir batında kuzu sayısı:1.5

¢ Kuzu doğum ağırlığı: 4-4.5 kg

¢ Kirli yapağı: 3.6 kg

¢ Lüle uzunluğu:7.5-8 cm

¢ Temiz yapağı oranı: %54-58

2.2. DÜNYA’DAKİ SENTETİK KOYUN IRKLARIDAN BAZI ÖRNEKLER

1-Columbia 2-Corriedale

5-Shophire 6-Suffolk

1-COLUMBİA:

Amerikada geliştirilen ilk koyun ırkıdır.LincolnX Rambouillet melezlemesi sonucu oluşmuştur.Etçi-yapağıcı özellikte bir ırktır. Dişi ve erkekleri boynuzsuzdur.Hızlı gelişim göstermektedir.Vücüt beyaz renktedir.Yüzü hariç tüm vücudu yapağı ile kaplıdır.İri yapılı bir ırktır.

— Canlı Ağırlık: 70-130 kg

— Kirli yapağı: 4.5-7.3 kg

— Lüle uzunluğu:8.9-13 cm

— Temiz yapağı oranı: %45-55

— Yapağı kalitesi: 52-56 S

2-CORRİEDALE:

Yüz kulak ve ayaklar beyaz renkli kıllarla örtülüdür.Geniş yuvarlak ve derin göğüslüdürler.Koç ve koyunları boynuzsuzdur.Sürü halinde güdülmeye uygundurlar.Ana koyunlar süt ve döl bakımından uygun kabul edilirler.

— Canlı Ağırlık: 60-120 kg

— Yapağı kalitesi: 50-56 S

— Kirli yapağı: 4.5-7 kg

— Lüle uzunluğu:9-15 cm

— Temiz yapağı oranı: %50-60

3-THARGEE:

1900 yılların başında Amerika’da geliştirilmiştir.RambouilletXlincoln X Corriedale ırkı koyunlar arasında yapılan melezleme calışmaları sonucu üretilmiştir.Etçi yapağıcı bir ırktır. Renk genellikle beyazdır.Fakat siyah ve kahverengi varyeteleri vardır.İri yapılıdır.Erkek ve dişileri boynuzsuzdur.Zor kış şartlarına dayanıklıdır.

— Canlı Ağırlık: 55-130

— Yapağı kalitesi: 58-60 S

— Kirli yapağı: 4.5-6.3 kg

— Lüle uzunluğu:7.5-11 cm

— Temiz yapağı oranı: %50-55

4-DORPER:

Dorsethorn X Persianblackhead eşleştirilmesi ile oluşturulmuştur.Genelde kafaları siyah vücudun geri kalanı beyazdır..Yünleri kısa tiptir.yılda iki kuzu almak için ideal bir ırktır.Kuzu doğum agırlıkları : 1.5-2 Kg .12 aylık erişkin bir dorper 80-90 kg a ulaşır,erişkinleri 120-130 Kg a kadar ulaşabilir.

5-SHOPHİRE:

Southdown, Leicester ve Cotswold koyunlarından kan katılarak yapılan ıslah çalışmalarında sıkı bir seleksiyon uygulanarak devam edilmiş ve bu koyun ırkı oluşturulmuştur.Shropshire koyunları et ve yapağı özelliklerini yeterli düzeyde aynı hayvan üzerinde toplayan bir ırk olarak kabul edilir.Yüz ve ayaklar aşırı derecede yapağı ile örtülüdür.

6-SUFFOLK:

Soutdown X Norfolk melezlenmesi ile gerçekleştirilmiştir.En tanınmış ingiliz etçi ırklarından birisidir.Baş ve ayaklar siyah yapağı beyazdır.Orta incelikte bir yapağısı vardır.

¢ Canlı ağırlık : 75-80 Kg

¢ Yapağı verimi : 3-3.5 Kg

¢ Lüle uzunluğu : 6-8 cm

¢ Yapağı kalitesi : 54-58 S

¢ Bir batında kuzu sayısı :1.5

7-BORDER LEİCESTER:

Leicester X Lincoln melezlenmesi sonucu oluşmuştur.Renkleri beyazdır.Kulaklar orta boyutta ve diktir.Kısa kuyrukludur.Yün oranı düşük ama kalitelidir.Burunları dış bükeydir.Erkek ve dişileride boynuzsuzdur.

VERİM ÖZELLKLERİ:

¢ Canlı ağırlık : 100-120 Kg

¢ Yapağı verimi :2.5-3 Kg

¢ Yapağı kalitesi : 40-46 S

¢ Bir batında kuzu sayısı :1.6-1.8

1.AYTUĞ C.N,ALAÇAM E.,ÖZKOÇ Ü.,YALÇIN B.C.,GÖKÇEN H.,TÜRKER H. KOYUN-KEÇİ HASTALIKLARI VE YETİŞTİRİCİLİĞİ KİTABI 381-400 TEKNOGRAFİK MATBAASI İSTANBUL 1990